«Aqyldy», sıfrly, jaıly ómirge umtylý kerek

Tabysty bastaýǵa barlyq jaǵdaı bar

Osyny túsingen Memleket basshysy óziniń «Qazaqstannyń úshinshi jańǵyrýy: jahandyq básekege qabilet­tilik» atty Joldaýynda «Sıfrly Qazaqstan» memlekettik baǵdarlamasyn jasaýdyń qajettigin aıqyndap berdi. 12 jeltoqsanda Úkimet tarapynan ulttyq kompanııalardyń, memlekettik korporasııalardyń sarapshylaryn, halyqaralyq konsýltanttardy tarta otyryp ázirlengen baǵdarlama qabyl­dandy. Onda bes strategııalyq baǵyt boıynsha naqty is-áreketterdiń algo­rıtmi kórinis tapqan, ónerkásip, kólik, aýyl sharýashylyǵy, bilim berý, den­saýlyq saqtaý jáne basqa da ma­ńyzdy baǵyttardyń barlyǵy qamtylǵan.

Baǵdarlamany júzege asyrý sıfr­ly tehnologııalardy qoldaný arqyly halyqtyń ómir sapasyn arttyrýǵa jol ashady, sondaı-aq Qazaqstan ekono­mıka­sy­nyń prınsıpti túrde jańa traek­torııa­men damýǵa kóshýine qajetti jaǵ­daı­lardy týǵyzady.

Qazirgi tańda Qazaqstanda ony tabysty bastaýǵa qajetti ınfraqurylym qalyptasqan. Sıfrlandyrýdyń baza­lyq deńgeıi ekonomıkanyń barlyq salalarynda bar deýge bolady, turǵyn­dardyń 70 %-dan astamy ınternetpen qamtylǵan. Elektrondy úkimet qury­lyp, tabysty jumys isteýde.

Taǵy bir mańyzdy tarmaq kadrlarǵa tireledi. Bul baǵytta úlken jumystar atqarylýda, ol birinshi kezekte joǵary oqý oryndaryna qatysty. Qazaqstandyq stýdentter halyqaralyq olımpıadalar men konkýrstarda joǵary nátı­je­lerge qol jetkizip júr. Endigi ýaqytta elimizdiń talantty jastaryna ózderiniń bilimderin óz Otanynda kádege jaratýǵa dańǵyl jol ashylady.

Bıznes-orta degen faktordy da nazarǵa alǵan jón. Qazaqstandyq iri jáne orta kásiporyndar transulttyq kompanııalarmen qatar sıfrlandyrý elementterin ónerkásiptiń túrli salalaryna engizýge nıet bildirýde.

Indýstrııa 4.0 elementterin engizý

Sonymen baǵdarlamanyń bes baǵytyna toqtalaıyq. Birinshi – ekonomıka salalaryn sıfrlandyrý. Bul degenimiz ınnovasııalyq tehnologııa­lar men ıntellektýaldy júıeler ekonomıkanyń bazalyq salalaryna engizilip, ol ónimdiliktiń ósýine jáne halyqaralyq deńgeıde básekelestiktiń artýy arqyly ekonomıkanyń damýyna serpin beretinin bildiredi. Sonyń nátıjesinde shıkizat salasyndaǵy, oǵan qosa agroónerkásip keshenindegi otandyq eksporttyń ishki jáne syrtqy naryqtaǵy ósimine qol jetkiziledi, óz kezeginde asa iri óndiristik kompa­nııa­lardyń kapıtaldanýynyń artýyna yqpal etedi.

Tórtinshi ónerkásiptik tóńkeris zattar ınterneti (jelige qosylǵan san alýan sıfrly qurylǵylar), jasandy ıntellekt, robottandyrý syndy tehno­logııalardyń óndiriske engizi­lýimen baılanysty. Osy aıtylǵan­dardyń bar­lyǵy salalardaǵy eńbek ónimdiligi ósimin 2022 jylǵa qaraı ortasha eseppen 50 %-ǵa ulǵaıtady.

Búgingi tańda birqatar qazaqstandyq kásiporyndar Indýstrııa 4.0 element­terin qoldanysqa tabysty engizýde, ıaǵnı menedjment ınnovasııaǵa ınvestısııa salýdyń qajettigin túsindi deýge bolady. Munaı jáne ýran kenishterindegi qanatqaqty jobalardy júzege asyrý az ýaqyt ishinde elektr energııasy shyǵyndaryn, hımııalyq reagent­ter­di, kólik shyǵyndaryn ońtaılandyrý­da mańyzdy nátıje (10 %-ǵa deıin) kórsetti. ERG, «Qazsınk» JShS, «Qazatomprom» UAK» AQ, «KEGOK» AQ, «Astana REK», «Qazaqmys» korporasııasy syndy iri kásiporyndar osy baǵyttaǵy jumystaryn odan ári jalǵastyrýǵa ázir.

Baǵdarlamada aýyl sharýashylyǵy­na, birinshi kezekte, ónimdi molaıtý men eńbek ónimdiligin arttyrýǵa baǵyttal­ǵan núktelik jer óńdeý engizýge erekshe kóńil bólingen. Bul fermerler­diń egistik jaǵdaıyna, jerdiń sapasy­na, qorektik jáne zııandy elementterge qatysty, jaýyn-shashyn bolýy syndy derekterdi ýaqytyly alyp otyrýyna múmkindik berip, bul eńbek shyǵyndaryn, tuqym sebý ýaqytyn, ónimdi jınaıtyn merzimdi durys esepteýge jol ashady.

Birinshi baǵytty júzege asyrýǵa otandyq IT-kompanııalar men ǵylymı-zertteý ınstıtýttary atsalysatyn bolady. Bul shara qazaqstandyq maman­darǵa ózderiniń tehnologııalaryn is júzinde qoldaný úshin jaqsy múmkindik bolyp tabylady. Osyndaı koopera­sııa­nyń jarqyn mysaly retinde О́skemen tıtan-magnıı kombınatyn tilge tıek etýge bolady, atalǵan kombınat QBTÝ jáne Q.Sátbaev atyndaǵy QazUTZÝ baǵdarlamashylary­nyń jobalaryn óndiriske engizip keledi. Al Shyǵys Qazaqstan Memleket­tik tehnıkalyq ýnı­ver­sıteti bolsa «Qazsınk» AQ kásip­oryn­darynda kafedra ashqan: ýnıver­sıtette teorııalyq bilim alǵan stýdentter óz bilimderin óndiriste nyǵaıtýda.

QazUTÝ bazasynda JOO oqytý­shylary, ónerkásiptik kásiporyndar ókilderi men stýdentter Indýstrııa 4.0 jobalaryn josparlaý men júzege asyrýǵa mashyqtanady.

«Paper free» prınsıpi boıynsha

Ekinshi baǵyt – sıfrly memleketke ótý. Bul úderisti sýretteý óte ońaı: qaǵaz túrindegi qujat aınalymyn azaıtyp, halyq pen bızneske barynsha az merzim ishinde qyzmet kórsetý. Oǵan memlekettik organdardyń aqparattyq júıelerin yqpaldastyrý arqyly qol jetkiziledi.

Birinshiden, 20 mıllıonǵa tarta anyqtama alynyp tastalady. Ekinshiden, memlekettik organdar elektrondy qujat aınalymyna (anyqtamalar men aqparat almasý) ótedi. Úshinshiden, derbes aqparattar azamattardyń – qyzmet alýshylardyń kelisimimen úshinshi tulǵalarǵa usynylatyn bolady.

Ázirge memlekettik qyzmet túr­leriniń tórtten bir bóligi ǵana elektrondy formatta usynylady. «Paper free» prınsıpi (tolyqtaı qaǵazsyz úderis) boıynsha memlekettik qyzmetterdiń 80 %-y tek qana elektrondy formatta usynylatyn bolady. Mekenjaı anyqtamasy, sottalmaǵany týraly, jyljymaıtyn múlikke qatysty jáne basqa da 30-ǵa tarta anyqtama túri joıylady. Bul derekterdiń barlyǵy memlekettik organdar júıeleri arasynda sıfrly túrde beriledi, sonymen qatar arnaıy qorǵalǵan rejimde ekinshi deńgeıli bankterge, kommýnaldyq qyzmetterge jáne basqa da mekemelerge qoljetimdi bolady. 2019 jylǵa deıin proaktıvti qyzmetter (HQKO-ǵa barýdy talap etpeıtin) engiziledi, olardyń árqaısysynyń 5 túrli qyzmeti bar. Búgingi tańda HQKO-lar tarapynan jyl saıyn 40 mln anyqtama beriledi eken. Sıfrlandyrýdyń arqasynda únemdeletin bıýdjet qarajatyn esepteý qıyn emes, ol 33,5 mlrd teńge shamasynda bolmaq.

Memlekettik organdardyń ishki úde­risterin avtomattandyrýda, mysaly, strategııalyq jáne bıýdjettik josparlaýda, jer jáne mıneraldy resýrstardy basqarýda, sondaı-aq ımporttyq-eksporttyq operasııalardy basqarýda aıtarlyqtaı ilgerileý bolady.

Sheshýshi máselelerdiń biri elimizdiń tranzıttik áleýetin tıimdi paıdalanýǵa qatysty. Eksporttyq-ımporttyq ope­ra­sııalarǵa «bir tereze» jáne ıntellektýaldy kólik júıesi syndy júıe­lerdi engizý adamı faktorlardy azaı­týǵa, barlyq úderisterdi jedeldetýge jáne onyń ashyq bolýyna baǵyttalǵan.

...Bir kezderi Sıngapýr endi ǵana eńse tikteı bastaǵan tusta, onyń teńiz porttary kórshiles Malaızııa, Indonezııa syndy memleketterdiń porttaryna básekelestik týdyrýǵa qaýqarsyz edi. Alaıda TradeNet júıesin iske qosý arqyly saýda kásiporyndary teńizden, ıaǵnı qashyq jerden-aq resimdeý prosedýralarynan ótýge múmkindik aldy, ıaǵnı portta taýardy fızıkalyq tek­serýdi júrgizý jumysy ǵana qalatyn boldy. Osylaısha kemelerdiń portta turý ýaqyty eselep qysqardy, saýda kompanııalary Sıngapýrdyń porttaryn tańdaýǵa kóshti. Biz de dál solaı jasaı alamyz.

Aýyldarǵa – ınternet, mektepterge – baǵdarlamalaý

Úshinshi strategııalyq mańyzdy baǵyttardyń biri – sıfrlandyrylǵan Jibek jolyn júzege asyrý. Ol eki túrli jolmen júrgiziledi – baılanys jelilerimen qamtýdy keńeıtý jáne kıberqaýipsizdikti kúsheıtý.

Birinshi shara keń jolaqty jahan­dyq jelilerge qosylý ınfraquryly­myn damytý jáne qorǵalǵan almasý máselesimen baılanysty. Bul oraıda 1200-den astam aýyldyq eldi mekenge memleket-jekemenshik áriptestigi shemasy boıynsha talshyqty-optıkalyq baılanys jelisin tartý josparlan­ǵan. Osylaısha 2,1 mln-nan astam adam joǵary jyldamdyqty ınternetke qosylýǵa tehnıkalyq múmkindik alady. Barlyq aýdan ortalyqtarynda jańa býyndaǵy uıaly ınfraqurylym (4 G jelisi, bolashaqta 5 G jelisi) paıda bolady.

Tórtinshi baǵyt – adam kapıtalyn damytý. Atalǵan baǵytta joǵary nátıjege qol jetkizý úshin Qazaqstanda sapaly kadrlyq áleýet qurý qajet. Sol sebepti baǵdarlamada orta, tehnıkalyq jáne kásibı, joǵary bilim berýde sıfrlyq saýattylyqty arttyrý sharalary qarastyrylǵan. Kezeń-kezeńimen 2-synyptan bastap «Baǵdarlamalaý negizderi» páni engiziledi. Al joǵary synyptardaǵy baǵdarlama robotty tehnıka, vırtýaldy shyndyq, 3D-prıntıng jáne basqa da pándermen tolyǵady.

Talantty jastardy damytý jáne qoldaý maqsatynda qazirdiń ózinde turaqty túrde hakatondar, olımpıadalar men konkýrstar uıymdastyrylyp, robotty tehnıka men baǵdarlamalaý boıynsha túrli úıirmeler ashylýda. Eldi mekenderde turǵyndar, onyń ishin­de jumyssyzdar suranysqa ıe sıfr­lyq mashyqtarǵa oqytylatyn bolady.

Startaptardy qoldaıyq!

Sonymen baǵdarlamanyń besinshi baǵyty – ınnovasııalyq ekojúıe qalyptastyrý – Qazaqstanda qolǵa alyn­ǵan tehnologııalyq startap-joba­lardyń qataryn kóbeıtý jáne olardy qapıtaldandyrý.

Innovasııalyq ekojúıe qazirgi tehnoparkterdiń, venchýrlyq qorlar­dyń, ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men JOO-lardyń bazasynda, sonymen qatar jańadan qurylyp jatqan «Astana hub» tehnoparkiniń bazasynda qalyptasatyn bolady. Bul orta jańa ıdeıalardy, tehnologııalardy, sıfrly sheshimderdi shoǵyrlandyrýdy, sondaı-aq shetelderde IT-jobalarmen aınalysatyn talantty qazaqstandyqtardy belsendi túrde tartýdy qamtamasyz etetin bolady.

Qarapaıym tilmen aıtar bolsaq, bul degenimiz ıdeıashyl adamdardyń – tehnologııalyq kásipkerlerdiń batyl jobalaryn júzege asyrýǵa jan-jaqty qoldaý kórsetý. Búgingi tańda álemdik IT-ındýstrııanyń alyptary – Apple, Google, Facebook – buryn jańadan is bastaǵan kásipkerler bolatyn. Olar ınnovasııalyq ekojúıede jasalǵan jaǵdaılardy tıimdi paıdalana otyryp, ıdeıadan alyp transulttyq korporasııa qura aldy. Endi bizde de elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyna úles qosýǵa ári azamattarǵa óz múmkindikterin is júzine asyrýǵa zor múmkindikter jasalady.

Birinshi kezekte baǵdarlamada halyqaralyq «Astana Hub» IT-star­taptar tehnoparkin qurý qaras­tyrylyp otyr. Memleket basshysynyń bas­tamasymen qolǵa alynǵan joba aıasynda dúnıe júziniń tehnologııalyq kásipkerleri men mamandaryn tartýǵa jaǵdaı jasalady, osylaısha biz álem­dik deńgeıdegi IT mamandaryn shoǵyr­landyratyn bolamyz.

«Astana hub» rezıdentteri «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń artyqshylyqtaryn, atap aıtqanda, erekshe eńbek jáne vızalyq rejimderdi, aǵylshyndyq quqyq jáne halyqaralyq sot prınsıpterin paıdalana alady.

Kompanııanyń ulǵaıýyna qaraı onyń qanat jaıýyna, bıznestiń aýqymyn keńeıtýge qoldaý kerek ekendigi, ıaǵnı qarjylaı qoljetimdilik qajet bolatyny belgili. Alaıda másele startaptar týraly bolǵandyqtyqtan, biz qarjy­landyrý­dyń joǵary táýekeldi qajet etetin túri – venchýrlyq qarjy­lan­dyrý týraly aıtyp otyrmyz. Halyqara­ly­q tájirı­be­ge súıensek, startaptardyń sha­mamen 10-20 %-y ǵana tabysty bolady.

Sol sebepti «Venchýrlyq qarjy­lan­­­dyrý týraly» zańdy ázirleý qaras­tyry­lyp otyr, ol álemniń úzdik táji­rıbelerin Qazaqstanda qoldanýǵa múmkin­dik beredi. Startaptarǵa ınvestısııa salý mádenıetin damytý maqsatynda «Astana hub» aıasynda qazaqstandyq bıznes ókilderimen jumys júrgizilýde. Kóptegen bıznesmender qazirdiń ózinde bul baǵytqa nazar aýdarýda.

Sonymen qatar jańa da bolsa bolashaǵy zor taǵy bir baǵyt – korporatıvtik bastamalar. Bul iri bıznes­tiń shaǵyn jáne orta bıznes ókil­derimen, ıaǵnı damýdyń bastap­qy kezeńindegi startaptarmen birle­sip jumys isteýin bildiredi. Korpo­rasııalar jumys barysynda startaptar tarapynan usynylatyn qyzmet pen taýar túrlerin qajet etedi. «Sıfrly Qazaqstan» jańadan is bas­taǵan kásipker-ınnovatorlarǵa korporasııa­larmen arada ózara tıimdi ynty­maqtastyq orna­týǵa jaǵdaı týǵyzady.

Kórip otyrǵanymyzdaı, «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasynda sheshýshi aýqymdy maqsat – ınnovasııalyq ekonomıka qalyptastyrý, 2050 jylǵa qaraı básekege qabiletti 30 eldiń qataryna qosylý jáne qoǵam men óndi­risti jańartý, sol arqyly zamanaýı tehno­logııalyq álemnen tysqary qalmaý maqsatyna qol jetkizýge qajetti bir-birimen tyǵyz baılanystaǵy sharalar kesheni qarastyrylǵan. Bul maqsattyń údesinen kóriný búkil qoǵamnyń bas biriktire otyryp jedel áreket etýin, az ýaqyt ishinde serpindi túrde alǵa basýyn qajet etedi. Ýaqyt kúdik pen senimsizdikti kótermeıdi, alǵa – sıfrly bolashaqqa qadam basý kerek!

Ásel MUQANOVA